101 Deyim, 101 Atasözü

Eskiden, ulaşım için bisikleti değil de minibüsü kullandığım ve Yeşilçam’ın eski filmlerini izleyecek kadar zamanımın olduğu ezik çağlarda, filmlerde duyduğum ya da minibüslerde okuduğum tuhaf sözleri defterime yazardım. Sizi temin ederim, bu, çok eğlenceli ve öğretici bir uğraştır. Örneğin, Sadri Alışık’ın o her zamanki bıçkın tiplerinden biri, İstanbul’un henüz “boş” olduğu ve her yerinden tramvayların geçtiği bir tarihte çekilmiş siyah beyaz bir filmde, “Biz de aslandık amaaa kuyruğu tramvaya kaptırdık,” der. Fatma Girik’le Göksel Arsoy’un birlikte oynadıkları bir filmde, bugün hâlâ söylemekten bıkmadığım enfes bir replik vardır. Yanlış anımsamıyorsam, filmin adı “Kiralık Koca” olmalı. Fatma Girik zengin, ünlü ama bekar bir iş kadınını canlandırıyor. Bekârlığı fazla göze battığı için, erkek cinsinden hiç hazzetmediği halde, gazeteye uygun bir ilan vererek kendine bir koca simülasyonu arıyor. İlana Göksel Arsoy’un canlandırdığı yakışıklı genç yanıt veriyor. Kolpa bir aşk evliliği yapıyorlar, dolayısıyla ele güne karşı birbirine çok âşık bir çift görüntüsü vermerleri gerekiyor. Fakat Fatma Girik’in canlandırdığı karakter o kadar huysuz ki, sürekli sorun çıkıyor. İşte böyle zamanlardan birinde, bir eğlencede dans ederlerken, Göksel Arsoy Fatma Girik’e, “Aşk izdivacı yapmış bir kadından çok, beton bir direğe sarılır gibisiniz,” diyor. Amanın!

Minibüslerde okuduklarım ayrı bir âlem! Belli ki, birileri oturup bu özlü sözleri yazmayı iş edinmiş. İşte birkaç örnek: “Yalnızlığı nasıl ben yaratmadıysam, tadacağın bensizlik de benim eserim olmayacaktır!”,  “Havan kime güzelim?”, “Gülü soluncaya seni ölünceye kadar seveceğim.” Benim favori minibüs edebiyatı eserimse şudur: “İstersen yeşiller giyer çayır olurum, istersen maviler giyer deniz olurum, belli mi olur, bir de bakarsın damatlık giyer senin olurum!”

Yeşilçam ya da minibüs edebiyatı (ve benzerleri) gülünç ama bir o kadar da değerli aslında. Bu sözler, toplumu oluşturan farklı kesimlerin dünyayı nasıl gördüğünü, beklentilerini, kendilerini ifade etme biçimlerini kavramaya yarayan birer araç gibi geliyor bana. Elbette bir de genele yayılmış özlü sözler var: Deyimler ve atasözleri.

Tudem Yayınları’ndan taze çıkan iki kitap var önümde: “101 Deyim” ve “101 Atasözü”. Her iki kitap da Süleyman Bulut tarafından derlenmiş ve “Mavi Kuyruk” kitabından tanıdığımız Sait Munzur tarafından resimlendirilmiş. Kitapların en ilgi çekici özelliğiyse, ele alınan her deyim ve atasözünün bir öyküyle anlatılıyor oluşu. Yani elimizde toplam 202 kısa öykü var.

Deyimleri de, atasözlerini de belli bir olay sonucunda, bir biçimde o olayla ilişkili birileri tarafından söylenmiş sözler olarak kabul edebiliriz. Söylenen o özlü söz, ağızdan ağza geçerken, toplumun kolektif bilinciyle, bilinçdışıyla, bakış açısıyla ve dil kıvraklığıyla yoğrulur, yontulur ve son halini alır. Süleyman Bulut, kendine 101 atasözü, 101 de deyim seçmiş ve bunların çıkış öykülerini derlemiş. O kuru deyimler ve atasözleri sözlükleri yerine, ortaya eğlenceli, ilgi çekici ve kavraması çok daha kolay açıklamaları olan bir çalışma çıkmış.

Kitapların tadına bakabilmeniz için, her birinden bir örnek seçtim.

“Bir dirhem bal için, bir çeki odun yenmez” atasözünün öyküsü şöyle: Padişahın biri adamlarının keçiboynuzu diye bir şeyden söz ettiklerini duymuş. Meraklanmış, “Nedir o?” diye sormuş. Adamları da hemen başlamış keçiboynuzunu övmeye. Keçiboynuzu kara kuruymuş ama çok tatlıymış, bal ağacıymış o bal, yiyenin ağzı hemen tatlanırmış. Padişah iyice meraklanmış, keçiboynuzu getirtmiş. Hemen birini alıp yemeye başlamış. Bir süre sonra, “Götürün bunları, bir dirhem bal için, bir çeki odun yenmez,” demiş.

Sizin için seçtiğim deyim, yıllardır bildiğim, ne anlama geldiğini anladığım ama açıklayamadığım bir deyim: “Bana da mı lo lo?” Bu deyimle ilgili Süleyman Bulut’un anlattığı hikâye şöyle: Adamın biri tefeciden aldığı borcu ödeyemiyormuş. Tefeci adamı mahkemeye verince, adam avukatına koşar. Avukat adama mahkemeye çıktıklarında dilsiz taklidi yapmasını, hâkim ne derse “Lo lo lo,” diye cevaplamasını söyler. Adam da öyle yapar. Avukat, hâkim karşısındaki savunmasını bunu üzerine kurmuştur: “Efendim, müvekkilimin böyle bir borcu yoktur. Dilsiz olduğu ve durumu anlatamadığı için onu dolandırmaya çalışıyorlar.” Plan tutar. Mahkemeden sonra, avukat müvekkilinden avukatlık ücretini ister. Adam “Lo lo lo,” der başka şey demez. Bunu üzerine avukat “Bana da mı lo lo?” der.

İşte bu kitaplar da böyle. Haydi, bana müsaade. Bir televizyon bulup eski Yeşilçam filmi izleyeceğim. O arada siz de sevdiğiniz deyim ve atasözlerini, Yeşilçam film repliklerini ve minibüs edebiyatının en nadide örneklerini yorumlara yazın, e mi?

101 Deyim

101 Atasözü

Tagged as: 8+, atasözleri, deyimler, sözlük